Przez lata naukowcy uważali, że brunatna tkanka tłuszczowa – specjalna forma tłuszczu spalająca energię, by produkować ciepło – ma znaczenie tylko u noworodków. U dorosłych miała zanikać i nie odgrywać roli w procesach metabolicznych. Brunatny tłuszcz ma zdolność zamieniania kalorii w ciepło, a proces ten nazywa się termogenezą bezdreszczową.
Brunatna tkanka tłuszczowa (ang. brown adipose tissue – BAT) od lat fascynuje naukowców. W 2009 r., na łamach prestiżowego New England Journal of Medicine, opublikowano wyniki badania, które po raz pierwszy wykazało, że BAT występuje i jest metabolicznie aktywna u dorosłych. Wcześniej uważano, że jest istotna jedynie w okresie noworodkowym, jednak z biegiem lat zanika i nie odgrywa istotnej roli.
Brunatny tłuszcz – gdzie mamy go najwięcej?
Naukowcy przeanalizowali ponad 3600 skanów PET-CT wykonanych u prawie 2000 pacjentów z różnych powodów, poszukując obszarów o wysokim poborze glukozy, które mogłyby wskazywać na obecność metabolizującej tkanki tłuszczowej. BAT wyróżnia się tym, że zużywa dużo glukozy, co jest wykrywalne dzięki promieniowaniu używanemu w PET-CT.
Badacze stwierdzili obecność tkanki zgodnej z tłuszczem brunatnym w obszarach od przedniej części szyi aż po górną część klatki piersiowej.
Brunatny tłuszcz jest częściej wykrywany u kobiet
Interesujące są także statystyczne zależności odkryte w badaniu: BAT było częściej wykrywane u kobiet niż u mężczyzn (ok. 7,5 % kobiet vs. 3,1 % mężczyzn), a także częściej u młodszych osób niż u starszych.
Ponadto obecność BAT malała wraz ze wzrostem temperatury zewnętrznej. To sugeruje, że zimno może stymulować aktywność BAT.
Brunatna tkanka tłuszczowa była mniej powszechna u pacjentów stosujących beta-blokery (leki kardiologiczne).
Czy zimno „odpala” brunatny tłuszcz?
Brunatna tkanka tłuszczowa (w przeciwieństwie do białej tkanki tłuszczowej, która przede wszystkim magazynuje energię) ma zdolność zamieniania kalorii w ciepło. Proces ten nazywa się termogenezą bezdreszczową. Dzięki brunatnemu tłuszczowi niektóre ssaki mogą utrzymywać temperaturę ciała w warunkach zimna bez potrzeby drżenia.
U dorosłych rola tej tkanki i jej wpływ na metabolizm stały się tematem intensywnych badań, szczególnie w kontekście walki z otyłością. Badacze sprawdzają np. jak narażenie na chłód wpływa na aktywność brunatnego tłuszczu oraz na przemianę energetyczną u dorosłych. Przegląd, którego wyniki opublikowano w 2022 r., obejmuje 10 randomizowanych badań kontrolowanych, w których uczestnicy byli wystawiani na temperatury chłodniejsze niż standardowe warunki pokojowe (około 16–19 °C) przez różne okresy (od 30 minut do 12 godzin).
Co pokazuje analiza danych?
Po zestawieniu wyników z tych eksperymentów naukowcy zauważyli kilka kluczowych efektów:
Zimno zwiększa całkowitą przemianę energii
- Osoby eksponowane na chłód wykazywały istotny wzrost spalania kalorii w porównaniu z sytuacją, kiedy przebywały w standardowej temperaturze (~24 °C). Ten wzrost był mierzony jako różnica w dziennej przemianie energetycznej i wynosił średnio ok. 188 kcal więcej na dzień. Taki efekt może mieć znaczenie nie tylko w kontekście utrzymania temperatury, ale też potencjalnie w strategiach przeciwko otyłości.
- Zimno aktywuje brunatny tłuszcz i zwiększa jego „rozmiar metaboliczny”.
Badania obejmowały ocenę aktywności tłuszczu brunatnego (mierzoną za pomocą specjalistycznych skanów takich jak PET-CT) oraz objętości tej tkanki. Okazało się, że chłód zwiększa aktywność brunatnej tkanki tłuszczowej oraz jej metabolizm tłuszczów, co jest zgodne z tym, że tkanka ta bierze udział w produkcji ciepła poprzez spalanie energii.
Brunatny tłuszcz może pomóc w walce z otyłością?
\Obejrzyj: Geny długowieczności: czy je poznano?
Badania sugerują, że narażenie na zimno może stymulować metaboliczną rolę brunatnego tłuszczu dorosłych, co może prowadzić do większego wydatku energetycznego. Choć efekt nie jest ogromny (rzędu kilkuset kalorii dziennie), to z biologicznego punktu widzenia jest wyraźnym sygnałem, że ludzki organizm potrafi wykorzystywać brunatną tkankę tłuszczową do regulacji temperatury i metabolizmu także poza wczesnym okresem życia.
To odkrycie ma dwa główne znaczenia:
- Fizjologiczne: Powszechnie sądzono, że tłuszcz brunatny „zanika” w dorosłości. Wyniki pokazują, że tkanka ta nie tylko istnieje i jest aktywna, ale również reaguje na chłód, zwiększając zużycie energii.
- Potencjalnie terapeutyczne: Aktywacja tłuszczu brunatnego przez zimno może być jedną z metod zwiększenia wydatku energetycznego, co może pomóc w kontroli masy ciała i metabolizmu glukozy. Oczywiście, takie zastosowania wymagają dalszych, bardziej szczegółowych badań klinicznych, ale otwierają ciekawą perspektywę w leczeniu otyłości i zaburzeń metabolicznych.
Jest jedno ale…
Należy pamiętać, że badania obejmowały głównie krótkotrwałe narażenie na chłód i uczestników stosunkowo młodych lub o umiarkowanym BMI. Ich liczba była ograniczona, a badania różniły się metodami i parametrami ekspozycji na chłód. Niemniej dotychczasowe wyniki dają solidne, naukowe podstawy do badania BAT.
Ewa Kurzyńska
Źródła:
Identification and importance of brown adipose tissue in adult humans