Aktywność fizyczna od lat jest wymieniana wśród czynników mogących wspierać zdrowie mózgu. Nowa analiza sugeruje jednak, że znaczenie może mieć nie tylko to, ile się ruszamy, ale także gdzie, dlaczego i w jakich warunkach jesteśmy aktywni. Ćwiczenia wykonywane w czasie wolnym wiązały się z niższym ryzykiem demencji, podczas gdy intensywna aktywność związana z pracą zawodową była powiązana z wyższym ryzykiem.
Ryzyko demencji zależy nie tylko od ilości ruchu
Dotychczasowe zalecenia dotyczące zdrowego stylu życia często sprowadzają się do prostego przesłania: warto się ruszać. Okazuje się jednak, że różne rodzaje aktywności fizycznej mogą mieć odmienne znaczenie dla zdrowia mózgu.
Badacze przeanalizowali dane z 74 badań obserwacyjnych obejmujących ponad 4,2 mln osób w średnim i starszym wieku z 30 krajów. Uczestnicy byli obserwowani przez medianę 10 lat, a naukowcy sprawdzali występowanie demencji ogółem, choroby Alzheimera oraz demencji naczyniowej.
Wyniki wskazują na tzw. paradoks aktywności fizycznej. Dobrowolne ćwiczenia podejmowane w czasie wolnym mogą przynosić korzyści zdrowotne, natomiast wysiłek fizyczny wykonywany w pracy niekoniecznie wiąże się z takim samym efektem.
Ćwiczenia w czasie wolnym wiązały się z niższym ryzykiem
Osoby, które deklarowały większą aktywność fizyczną w czasie wolnym, miały o 24 proc. niższe ryzyko demencji w porównaniu z uczestnikami o najniższym poziomie takiej aktywności.
Do tej kategorii zaliczano między innymi spacery, jazdę na rowerze, pływanie czy uprawianie sportu. Zależność nie oznacza jednak, że im więcej ćwiczeń, tym bez końca większe korzyści. Wraz ze wzrostem aktywności obserwowano spadek ryzyka, który w pewnym momencie się wypłaszczał.
Zdaniem badaczy znaczenie może mieć charakter takiej aktywności. Ćwiczenia podejmowane w czasie wolnym są zazwyczaj dobrowolne i można dostosować ich intensywność do własnego samopoczucia, kondycji czy możliwości.
Aktywność fizyczna w pracy może wyglądać zupełnie inaczej
Zupełnie inny obraz pojawił się w przypadku wysiłku związanego z wykonywaniem obowiązków zawodowych. W pięciu analizowanych badaniach osoby o wyższym poziomie aktywności zawodowej miały o 20 proc. wyższe ryzyko demencji niż osoby najmniej aktywne w pracy.
Nie oznacza to jednak, że praca fizyczna powoduje demencję. Badania miały charakter obserwacyjny, dlatego nie pozwalają ustalić związku przyczynowo-skutkowego.
Naukowcy zwracają uwagę, że fizycznie wymagająca praca często oznacza coś więcej niż sam ruch. Może wiązać się z podnoszeniem ciężarów, powtarzalnymi czynnościami, wielogodzinnym staniem, niewystarczającą ilością odpoczynku czy niewielką kontrolą nad tempem wykonywania obowiązków.
Obejrzyj też: Choroba Hashimoto
Stres i warunki pracy mogą mieć znaczenie
Na zdrowie pracowników mogą wpływać również czynniki towarzyszące wysiłkowi fizycznemu. W niektórych zawodach występuje większa ekspozycja na stres, hałas, zanieczyszczenie powietrza czy inne zagrożenia.
Osoby wykonujące ciężką pracę fizyczną mogą też mieć mniej czasu i energii na dodatkową aktywność po zakończeniu pracy. W efekcie obserwowane różnice w ryzyku mogą być związane nie z samym ruchem, lecz z szerszym kontekstem społecznym, ekonomicznym i środowiskowym.
To właśnie dlatego naukowcy podkreślają, że wyników nie należy interpretować jako dowodu na szkodliwość aktywności zawodowej dla mózgu.
Nie wszystkie rodzaje aktywności dały jednoznaczne wyniki
Badacze analizowali także aktywne przemieszczanie się, na przykład chodzenie lub jazdę na rowerze w drodze do określonego celu. W tym przypadku zaobserwowano niewielki wzrost ryzyka demencji, ale wnioski opierały się tylko na dwóch badaniach.
Aktywność związana z prowadzeniem gospodarstwa domowego, w tym sprzątanie czy prace ogrodowe, wydawała się natomiast wiązać z niższym ryzykiem. Tutaj jednak podstawą był zaledwie jeden analizowany eksperyment, dlatego naukowcy nie uznają tego wyniku za wystarczający do wyciągnięcia mocnych wniosków.
Badanie ma istotne ograniczenia
Choć analiza objęła ogromną liczbę uczestników, jej wyniki należy interpretować ostrożnie. Większość badań opierała się na kwestionariuszach, w których uczestnicy sami określali poziom swojej aktywności. Taki sposób pomiaru może prowadzić do błędów związanych z pamięcią lub subiektywną oceną wysiłku.
Tylko jedno z analizowanych badań wykorzystywało urządzenie monitorujące aktywność. Także nowoczesne urządzenia nie zawsze potrafią jednak dokładnie rozróżnić, czy dana aktywność odbywa się w pracy, w domu czy podczas wypoczynku.
Jakość dowodów również była zróżnicowana. Ponad połowę badań oceniono jako niskiej jakości. Po dodatkowych analizach wyniki dotyczące demencji ogółem nadal wskazywały na niższe ryzyko przy większej aktywności w czasie wolnym, ale w przypadku choroby Alzheimera i demencji naczyniowej dane były mniej jednoznaczne.
Istotnym ograniczeniem jest także geografia badań. Aż 93 proc. analiz pochodziło z krajów o wysokich dochodach, podczas gdy w państwach o niskich i średnich dochodach liczba przypadków demencji może w przyszłości rosnąć szczególnie szybko.
Nie chodzi o to, by unikać pracy fizycznej
Wyniki badania nie oznaczają, że osoby wykonujące pracę fizyczną powinny ograniczać ruch. Pokazują raczej, że samo określenie „aktywność fizyczna” może być zbyt ogólne, jeśli chcemy oceniać jej wpływ na zdrowie mózgu.
Ćwiczenia podejmowane z własnej woli mogą odbywać się w warunkach sprzyjających regeneracji i dobremu samopoczuciu. Ciężka praca fizyczna może natomiast łączyć się ze stresem, przeciążeniem, niewystarczającym odpoczynkiem oraz innymi czynnikami środowiskowymi.
Dlatego działania profilaktyczne powinny uwzględniać nie tylko zachęcanie ludzi do większej aktywności, lecz także zapewnianie bezpiecznych warunków pracy, odpowiedniej ilości odpoczynku oraz dostępu do miejsc umożliwiających rekreacyjne ćwiczenia.
Ryzyko demencji a znaczenie kontekstu aktywności
Najbardziej wyraźnym wnioskiem z analizy jest związek między aktywnością fizyczną w czasie wolnym a niższym ryzykiem demencji. Jednocześnie wyniki dotyczące aktywności zawodowej pokazują, że hasło „więcej ruchu” może nie uwzględniać wszystkich czynników istotnych dla zdrowia.
Naukowcy nie twierdzą, że wysiłek fizyczny wykonywany w pracy sam w sobie zwiększa ryzyko demencji. Potrzebne są kolejne badania, szczególnie takie, które dokładniej uwzględnią rodzaj wykonywanej pracy, intensywność wysiłku, czas odpoczynku, stres oraz warunki środowiskowe.
Analiza ukazała się w czasopiśmie „The Lancet Public Health”. Jej wyniki sugerują, że w kontekście zdrowia mózgu liczy się nie tylko to, ile się ruszamy, ale również w jakich warunkach i w jakim celu podejmujemy aktywność.
Magdalena Starczak
Źródło: Some types of physical activity may actually increase dementia risk